Kultura i rozwój – definicje i problemy

  1. Kultura, jej model oraz model człowieka kulturalnego zostały zdefiniowane wyżej, w dalszej argumentacji posługiwać się będziemy konsekwentnie tymi pojęciami;
  2. Przed zdefiniowaniem rozwoju wskazać należy kilka przesłanek, które do definicji doprowadzą. Część z nich była już widoczna, czas na ich uporządkowanie:
    • rozwój musimy rozpatrywać w kontekście strukturalnym, czyli w odniesieniu do globalnego sieciowego społeczeństwa informacyjnego jako formy organizacji relacji i więzi(Castells & Marody, 2007); usieciowionego indywidualizmu jako dominującej formy podmiotowości(Rainie & Wellman, 2012) i informacjonalizmu jako dominującego sposobu koordynacji wytwarzania wartości ekonomicznych(Castells & Himanen, 2014);
    • przyjąć należy nowoczesną teorię potrzeb – dominująca w publicznej świadomości koncepcja piramidy Maslowa nie znalazła empirycznego potwierdzenia, o wiele efektywniejsza wydaje się np. teoria potrzeb Iana Gougha i Lena Doyala zwracająca uwagę, istnienie dwóch potrzeb podstawowych: bezpieczeństwa fizycznego i autonomii(Doyal & Gough, 1991) – znajduje ona potwierdzenie choćby w analizach dotyczących efektywności działań pomocowych w obszarach dotkniętych deprywacją materialną(Banerjee & Duflo, 2011), jak i w teorii rozwoju Amartii Sena(Sen, 2002).
  3.  Czym jest więc rozwój? Oto definicja zaproponowana przez Manuela Castellsa i Pekkę Himanena: „Rozwój, w naszej opinii, to proces przez który ludzie indywidualnie i zbiorowo zwiększają swoje możliwości by poprawiać swoje życie zgodnie ze swoimi wartościami i interesami, realizując w ten sposób swoją godność jako osoby ludzkie(Castells & Himanen, 2014).” Jest ona bliska definicji sformułowanej przez Amartyę Sena, który pisze krótko: „rozwój można pojmować jako proces poszerzenia wolności, którą cieszą się ludzie(Sen, 2002).” Obie definicje różnią się nieco, dla dalszych rozważań jednak nie są one kluczowe, bo kwestia wolności, autonomii i godności znajduje się w każdej z nich. To definicje odrzucające nowoczesne utożsamienie rozwoju ze wzrostem wskaźników ekonomicznych i wynikające z takiej definicji podporządkowanie innych sfer życia, z kulturą włącznie, gospodarce. Tu kluczowym czynnikiem rozwojowym jest kultura jako przestrzeń realizacji godności wolnego podmiotu.
    1. Nie jest to wszakże definicja czysto liberalna, wynikają z niej przesłanki dla aktywnej polityki rozwojowej – powinna ona polegać na wspieraniu potencjału (możliwości), jakimi dysponuje każdy podmiot poprzez m.in. zapewnienie dostępu do takich dóbr publicznych, jak edukacja, opieka zdrowotna, bezpieczeństwo, czyste i zdrowe środowisko, partycypacja polityczna. Sam jednak dostęp do usług publicznych nie wystarczy, by faktycznie wzmocnić możliwości. Potrzebna jest sekwencja działań: symboliczne uznanie podmiotu w jego kulturowej różnorodności, co otwiera drogę do właściwego upodmiotowienia – podjęcia roli aktora i twórcy swojej własnej historii; upodmiotowienie umożliwia z kolei faktyczne włączenie do refleksyjnej wspólnoty realizującej podmiotowość zbiorową.
    2. Ważnym rozwinięciem definicji rozwoju koncentrujących się na osobowej podmiotowości są definicje makrostrukturalne, uwzględniające kontekst gospodarczy i społeczny. Ich  twórczą syntezę proponuję Jerzy Hausner: Rozwój ma ewolucyjną naturę i w tym sensie jest nieprzewidywalny, nielinearny, niejednolity i nierównomierny. Nie można nad nim zapanować, ani intelektualnie, ani praktycznie. Można go wywoływać i interpretować, ale nie kontrolować. Rozwój jest zmianą utrwaloną i nieodwracalną, co odróżnia go od homeostazy czy oscylacji wokół jakiegoś punktu równowagi. Jeżeli nawet prowadzi do jakiejś równowagi, to jest to równowaga innego stanu i wokół innego punktu, a zarazem nie jest to równowaga trwała. Rozwój nie jest grawitacją, lecz zmianą trajektorii, dokonaną za sprawą czynników i mechanizmów, które z czasem doprowadzą do kolejnej zmiany. Nie jest jednorazowym przeskokiem na inną trajektorię, ale przesunięciem na zbliżoną trajektorię, którego następstwem będą przesunięcia dalsze, niemożliwe do zaplanowania i nieprzewidywalne(Hausner, b.d.). Rozwinięcie to prowadzi do modularnej koncepcji rozwoju, w której sera kultury jako sfery wartości i wartościowania ma decydujące znaczenie(Narodowe Centrum Kultury., 2013).
  4. Zasoby rozwojowe: jednostkowi i zbiorowi aktorzy realizujący swoją podmiotowość wyrażającą się w różnych stylach i wizjach dobrego życia, będących źródłem twórczego działania w świecie, we wszystkich wymiarach przestrzeni społecznej: kulturalnym, politycznym, gospodarczym. Twórcze działanie należy rozumieć szeroko, jak zdolność adaptacji do zmieniającego się kontekstu za sprawą różnorodnych innowacji i nadawania im sensu oraz znaczenia poprzez ekspresję kulturową.
  5. Polityka rozwojowa: świadome działanie i współdziałanie aktorów działających w przestrzeni publicznej: władz państwowych i samorządowych, instytucji publicznych, organizacji społecznych, przedsiębiorstw, jednostek i emergentnych struktur samoorganizującego się społeczeństwa na rzecz rozpoznania i włączenia zasobów aktualnych i potencjalnych zasobów rozwojowych;
  6. Dotychczasowa analiza wzmocniona powyższymi definicjami umożliwia sformułowanie głównych problemów poznawczych:
    • istnieją niewykorzystane lub nie w pełni wykorzystane zasoby rozwojowe, zarówno o charakterze potencjalnym (aktorzy nie mogący rozwijać swoich możliwości), jak i faktycznym (aktorzy rozwijający swoje możliwości w sposób nieformalny, poza systemem), a ich wykluczenie nie jest skutkiem, lecz przyczyną strukturalnego kryzysu systemu. Włączenie tych zasobów jest warunkiem powrotu na ścieżkę rozwoju oraz dynamizmu gospodarczego;
    • skoro tak, to kolejny problem kryje się w pytaniu o nieobecność tych zasobów w dyskursie publicznym, działaniach instytucji i politykach publicznych;
    • wyjaśnienie kwestii nieobecności umożliwi przedstawienie propozycji pozytywnych działań na rzecz włączenia i mobilizacji tych zasobów.
Reklamy